Przypnij
Zdanie „Elles se sont lavé les mains” jest poprawne. Znaczy: „One umyły ręce”. Nie należy dopisywać końcówki -es do słowa lavé. W tej konstrukcji dopełnieniem bliższym jest les mains, a ponieważ znajduje się po imiesłowie, uzgodnienie nie zachodzi. Taką analizę, wraz z identycznym przykładem, podają materiały Western Kentucky University.
Wątpliwość bierze się z pozornie przekonującego rozumowania: skoro podmiot elles jest rodzaju żeńskiego i liczby mnogiej, imiesłów powinien mieć postać lavées. Żeby rozstrzygnąć sprawę, trzeba jednak oddzielić podmiot od dopełnienia oraz wybór czasownika pomocniczego od zasad uzgadniania. To właśnie te rozróżnienia wyjaśniają, dlaczego dwa bardzo podobne zdania mogą wymagać różnych końcówek.
Z czego składa się „Elles se sont lavé les mains”
Warto najpierw przeczytać zdanie jako układ kilku elementów. Elles to podmiot: „one”. Se jest zaimkiem odnoszącym się do tych samych osób. Sont to forma czasownika pomocniczego être w trzeciej osobie liczby mnogiej. Lavé jest imiesłowem czasu przeszłego od laver, czyli „myć”. Końcowe les mains oznacza ręce.
Całość ma formę czasu passé composé. W przypadku czasowników zaimkowych tworzy się go z odmienionego être oraz imiesłowu; zaimek zwrotny stoi przed czasownikiem pomocniczym. Ten schemat opisuje opracowanie Uniwersytetu Teksańskiego w Austin. Rozpoznanie czasu nie rozstrzyga jeszcze końcówki imiesłowu. Forma sont już odpowiada podmiotowi elles, ale nie oznacza to automatycznie, że każdy następny element musi otrzymać oznaczenie rodzaju żeńskiego i liczby mnogiej. Odmiana czasownika pomocniczego i uzgodnienie imiesłowu są osobnymi zagadnieniami.
Dla porównania w czasie teraźniejszym powiemy Elles se lavent les mains, „One myją ręce”. Nie występuje tutaj imiesłów lavé, więc pytanie o jego końcówkę w ogóle się nie pojawia. Zestawienie obu czasów pomaga rozpoznać, którą część wypowiedzi analizujemy: w teraźniejszości odmienione lavent, a w czasie przeszłym połączenie sont z imiesłowem. Podmiot pozostaje ten sam.
COD i COI: dwie różne funkcje dopełnienia
Francuski skrót COD oznacza complément d’objet direct, czyli dopełnienie bliższe. W analizowanym przykładzie znajdujemy je pytaniem: co zostało umyte? Odpowiedź brzmi: les mains. Nie wskazujemy więc całych osób jako bezpośredniego przedmiotu czynności, lecz ich ręce. Tę odpowiedź warto zapisać obok zdania, zanim zacznie się dopisywać jakąkolwiek końcówkę.
Skrót COI, od complément d’objet indirect, odnosi się do dopełnienia dalszego. W omawianej konstrukcji taką funkcję pełni se: wskazuje osoby, do których należą ręce. Pomocne polskie rozwinięcie brzmi „umyły sobie ręce”. Nie jest to gotowy francuski zamiennik, lecz sposób pokazania relacji między składnikami. Uniwersyteckie objaśnienie zaimków dopełnienia dalszego podkreśla, że sam taki zaimek nie wywołuje uzgodnienia imiesłowu. Istotna jest funkcja zaimka, a nie tylko jego obecność przed czasownikiem. Polskie pytania mogą pomóc w analizie tego przykładu, ale przy innych czasownikach trzeba sprawdzić także francuską konstrukcję.
Dlaczego „Elles se sont lavées” też jest poprawne
Porównajmy dwa pełne zdania: Elles se sont lavées, „One się umyły” oraz Elles se sont lavé les mains, „One umyły ręce”. W pierwszym se samo jest dopełnieniem bliższym: umyły kogo? Siebie. Zaimek poprzedza imiesłów i odnosi się do podmiotu rodzaju żeńskiego w liczbie mnogiej, dlatego otrzymujemy lavées.
W drugim zdaniu funkcję COD przejmuje wyrażenie les mains, umieszczone po imiesłowie. Różnica nie sprowadza się zatem do dowolnego skrócenia wypowiedzi. Zmienia się rozkład funkcji składniowych. Zależność uzgodnienia od funkcji zaimka wyjaśnia materiał Wydziału Francuskiego i Włoskiego Uniwersytetu Teksańskiego. Jako pomoc do nauki można zapisać obok siebie dwa pytania: „umyły siebie?” i „umyły ręce?”. Następnie należy wskazać wyraz, który w każdym zdaniu odpowiada na pytanie o dopełnienie bliższe. Dzięki temu końcówka wynika z analizy, zamiast być dodatkiem wybieranym na podstawie samego podmiotu.
Dlaczego występuje „les mains”, a nie obowiązkowo „leurs mains”
Drugie możliwe źródło wątpliwości to rodzajnik les. Po polsku można powiedzieć „umyły ręce” albo, przy odpowiednim podkreśleniu, „umyły swoje ręce”. Francuski w konstrukcjach zaimkowych odnoszących się do części ciała używa rodzajnika określonego: le, la lub les. Relacja z wykonawcą jest już zaznaczona przez zaimek. Przykłady tego użycia przedstawia materiał o czasownikach zaimkowych Uniwersytetu Teksańskiego.
Nie trzeba zatem poprawiać les mains na leurs mains, aby zdanie stało się kompletne. W ćwiczeniu dotyczącym uzgodnienia taka zamiana odwracałaby uwagę od rzeczywistego problemu. Dobrą praktyką jest rozdzielenie dwóch pytań: czy poprawnie określono rzeczownik oraz czy poprawnie zapisano imiesłów? Sam fakt, że polski przekład dopuszcza słowo „swoje”, nie stanowi argumentu za mechanicznym wstawieniem francuskiego określenia dzierżawczego. Analizujemy konstrukcję francuską, a przekład traktujemy jako pomoc w rozumieniu.
Kiedy pojawi się „lavées”: dopełnienie przed imiesłowem
Rozważmy inną wypowiedź: Elles se les sont lavées. Jeśli les zastępuje wspomniane wcześniej les mains, oznacza ona, że umyły sobie te ręce. Teraz dopełnienie bliższe ma postać zaimka les i poprzedza imiesłów. Zastosowanie reguły uzgodnienia daje lavées, ponieważ zastępowany rzeczownik mains jest rodzaju żeńskiego i liczby mnogiej. Zasady zastępowania COD zaimkiem oraz uzgadniania z poprzedzającym dopełnieniem objaśnia uniwersytecki materiał o dopełnieniu bliższym.
To dobry moment, aby odróżnić dwie role słowa les. W wyrażeniu les mains jest ono rodzajnikiem towarzyszącym rzeczownikowi. W se les sont lavées jest samodzielnym zaimkiem zastępującym całe dopełnienie. Identyczny zapis nie oznacza identycznej funkcji. Własną notatkę można więc podzielić na dwa pola: pełna grupa rzeczownikowa po imiesłowie oraz zastępujący ją zaimek przed czasownikiem pomocniczym. Ta zmiana położenia wyjaśnia zmianę pisowni.
Dlaczego samo „être” nie wystarcza
Podstawowa reguła znana z nauki passé composé mówi o zgodności imiesłowu z podmiotem przy czasowniku pomocniczym être. Dobrze ilustruje ją Elles sont arrivées, „One przyjechały”. W takich niezaimkowych konstrukcjach uzgodnienie opisuje opracowanie czasu przeszłego z „être”. Trudność zaczyna się wtedy, gdy ten schemat zostaje bez dodatkowej analizy przeniesiony na wszystkie czasowniki zaimkowe.
Dla omawianego typu konstrukcji z se laver trzeba znaleźć poprzedzające dopełnienie bliższe. Nie zmieniamy więc être na avoir, żeby uzasadnić brak końcówki. Zdanie zachowuje se sont, natomiast lavé pozostaje w formie podstawowej. W zeszycie warto osobno zaznaczyć wybór czasownika pomocniczego i osobno element sterujący uzgodnieniem. To zapobiega łączeniu dwóch różnych decyzji w jedną uproszczoną zasadę.
Trzy pozorne poprawki, które prowadzą do błędu
Pierwsza nietrafna poprawka to dopisanie -es wyłącznie ze względu na elles. Druga polega na dodaniu tej samej końcówki dlatego, że mains jest rzeczownikiem żeńskim w liczbie mnogiej. W obu przypadkach pominięto pozycję dopełnienia. Trzecia propozycja to usunięcie akcentu i zapisanie lave. Tymczasem w analizowanym czasie potrzebny jest imiesłów lavé, a nie forma czasu teraźniejszego.
Podczas korekty dobrze nazwać powód każdej zmiany. Uzasadnienie „bo chodzi o kilka kobiet” nie tłumaczy funkcji se. Uzasadnienie „bo ręce są w liczbie mnogiej” nie wyjaśnia ich miejsca w zdaniu. Pełna odpowiedź powinna łączyć obie informacje o COD: czym jest oraz gdzie występuje. Jeżeli proponowana poprawka nie uwzględnia tych dwóch punktów, warto wrócić do analizy całej wypowiedzi. W tym przykładzie poprawna korekta polega na pozostawieniu pierwotnego zapisu.
Jak zapisać krótkie, wystarczające uzasadnienie
Na sprawdzianie lub w komentarzu do zadania nie trzeba przepisywać całego wykładu. Wystarczy uzasadnienie: „Les mains jest dopełnieniem bliższym i stoi po imiesłowie, natomiast se pełni funkcję dopełnienia dalszego; dlatego zapisujemy lavé”. Tak sformułowana odpowiedź wskazuje konkretną konstrukcję i pokazuje, dlaczego nie dodano końcówki.
- Rozpoznaj czynność: w tym zdaniu chodzi o mycie.
- Znajdź COD: bezpośrednim przedmiotem czynności są ręce, czyli les mains.
- Sprawdź pozycję: wyrażenie występuje po lavé.
- Określ rolę „se”: wskazuje osoby, których ręce są myte.
- Oceń końcówkę: w tej konstrukcji nie ma podstaw do dopisania -e ani -s.
Taka lista służy kontroli rozumowania. Nie należy zaczynać od szukania dowolnego żeńskiego rzeczownika, z którym dałoby się połączyć imiesłów. Najpierw ustalamy funkcję składnika, a dopiero później jego rodzaj i liczbę, jeśli reguła rzeczywiście wymaga uzgodnienia.
Krótkie ćwiczenie: wybierz formę i nazwij powód
Poniższe autorskie przykłady służą zastosowaniu opisanych zasad. Uzupełnij zdania formą lavé, lavée, lavés lub lavées. Za każdym razem zaznacz dopełnienie bliższe, zamiast opierać odpowiedź tylko na podmiocie.
- Claire s’est …, Claire się umyła.
- Claire s’est … les mains., Claire umyła ręce.
- Paul et Marc se sont …, Paul i Marc się umyli.
- Paul et Marc se sont … les mains., Paul i Marc umyli ręce.
- Claire et Emma se sont …, Claire i Emma się umyły.
Odpowiedzi, w kolejności, to: lavée, lavé, lavés, lavé, lavées. W pierwszym, trzecim i piątym przykładzie zaimek zwrotny jest poprzedzającym dopełnieniem bliższym. W drugim i czwartym tę funkcję pełni stojące dalej les mains. Zmiana liczby osób nie zmienia w nich postaci imiesłowu.
Przy samodzielnej powtórce zasłoń odpowiedzi i dopisz obok każdej luki jedno krótkie wyjaśnienie. Jeżeli wybrane formy są poprawne, lecz wyjaśnienia odwołują się wyłącznie do płci osób, wróć do porównania zdań z dopełnieniem i bez niego. Celem jest rozpoznawanie konstrukcji również wtedy, gdy zmienią się imiona lub liczba uczestników.
Co zrobić z poleceniem „popraw błąd”
Jeśli zadanie rozpoczyna się od wezwania do poprawienia błędu, najpierw sprawdź, czy wskazana wypowiedź rzeczywiście wymaga zmiany. Samo polecenie nie jest argumentem gramatycznym. W omawianym przykładzie uzasadnioną odpowiedzią jest pozostawienie zdania oraz wskazanie funkcji les mains. Nie ma potrzeby tworzenia odmiennej wersji tylko po to, by wykonać oczekiwaną poprawkę.
Inaczej wygląda zadanie polegające na przekształceniu konstrukcji. Jeżeli masz zastąpić dopełnienie zaimkiem, zmiana Elles se sont lavé les mains na Elles se les sont lavées jest wykonaniem nowego polecenia. Nie dowodzi błędu w zdaniu wyjściowym. Podobnie usunięcie les mains i zapisanie Elles se sont lavées daje inną, także poprawną wypowiedź o nieco innym zakresie znaczenia. Przed korektą warto więc ustalić, czy celem jest ocena poprawności, zamiana dopełnienia, czy przekład. Pozwala to zachować właściwą treść i nie pomylić przekształcenia zdania z naprawieniem jego pisowni.
Podobny mechanizm przy „se parler” i granice reguły
Analiza funkcji zaimka przydaje się również poza przykładem z myciem. Poprawne jest Elles se sont parlé, czyli „One ze sobą rozmawiały”. Francuskie parler à quelqu’un łączy się z dopełnieniem pośrednim, więc występujące przed czasownikiem se nie wywołuje uzgodnienia. Taki przypadek omawia materiał o czasie przeszłym czasowników zaimkowych.
Nie należy jednak wyciągać przeciwnego, równie szerokiego wniosku, że przy każdym se wystarczy szukać osobnego COD. Istnieją także czasowniki o utrwalonym użyciu zaimkowym, na przykład se souvenir. Zdanie Elles se sont souvenues ma uzgodnienie z podmiotem, co pokazuje uniwersyteckie zestawienie typów czasowników zaimkowych. Dlatego przedstawiona analiza jest dokładnym objaśnieniem konstrukcji z se laver, a nie kompletnym opisem wszystkich francuskich imiesłowów. Przy nowym czasowniku warto ustalić jego sposób łączenia się z dopełnieniem oraz typ użycia zaimkowego.
Podsumowanie
W zdaniu Elles se sont lavé les mains nie ma błędu wymagającego poprawienia. O pisowni decyduje analiza dopełnienia: les mains jest COD po imiesłowie, a se ma funkcję pośrednią. Najbardziej użytecznym porównaniem pozostaje para elles se sont lavées i elles se sont lavé les mains. Pokazuje ona, że podobne znaczenie oraz identyczny podmiot nie gwarantują identycznego uzgodnienia.
Najczęściej zadawane pytania
Czy przy „ils” zdanie będzie wyglądało inaczej?
Zmieni się podmiot: Ils se sont lavé les mains znaczy „Oni umyli ręce”. Imiesłów nadal ma postać lavé, ponieważ les mains pozostaje dopełnieniem bliższym po imiesłowie. Natomiast bez tego dopełnienia otrzymamy Ils se sont lavés, „Oni się umyli”.
Jak wygląda przeczenie tego zdania?
Elles ne se sont pas lavé les mains oznacza „One nie umyły rąk”. Przeczenie nie zmienia funkcji les mains ani końcówki imiesłowu. Umiejscowienie ne przed zaimkiem i pas po czasowniku pomocniczym opisuje materiał Uniwersytetu Teksańskiego.
Czy „nous nous sommes lavé les mains” może dotyczyć samych kobiet?
Tak. W zdaniu „Umyłyśmy ręce” nadal piszemy Nous nous sommes lavé les mains. Żeński skład grupy nie zmienia położenia COD. Dla porównania: „Umyłyśmy się”, bez osobnego dopełnienia les mains, ma postać Nous nous sommes lavées.
Czy samo „les” pozwala rozpoznać rodzaj dopełnienia?
Nie. Zaimek les może zastępować rzeczownik męski lub żeński w liczbie mnogiej. Jeśli odnosi się do les mains, w opisanej konstrukcji otrzymamy lavées; jeśli do les cheveux, otrzymamy lavés. Trzeba więc znać rzeczownik z wcześniejszego kontekstu. Formy zaimków przedstawia zestawienie dopełnienia bliższego.
Źródła
Rzetelne źródła pomogły w opracowaniu i dopracowaniu tej treści.
- https://people.wku.edu/nathan.love/Multi-handouts/participe_passe_accord.htm
- https://www.laits.utexas.edu/tex/gr/tap4.html
- https://www.laits.utexas.edu/tex/gr/pro8.html
- https://www.laits.utexas.edu/jnl/passe_compose/passecompose4_learn.html
- https://www.laits.utexas.edu/tex/pr/vpr1.html
- https://www.laits.utexas.edu/tex/gr/pro5.html
- https://www.laits.utexas.edu/tex/gr/tap3.html