Słoń czy żyrafa? Pareidolia i zagadki obrazkowe

Ilustracja dwóch chmur luźno przypominających słonia i żyrafę.

Słoń, żyrafa albo zupełnie inne skojarzenie, odpowiedź zależy od tego, jak odczytasz niejednoznaczny kształt. Sam wybór zwierzęcia nie wystarcza, aby przypisać komuś określoną osobowość. W materiale towarzyszącym zagadce nie ma oryginalnego obrazka, dlatego nie możemy rozstrzygnąć, co dokładnie przedstawia ani wskazać ukrytych konturów. Możemy natomiast wyjaśnić, dlaczego ludzie dostrzegają znajome formy w chmurach, jak działają obrazy wieloznaczne i co warto sprawdzić przed uwierzeniem w opis wyniku. Najciekawsza część tej zabawy zaczyna się wtedy, gdy zamiast samej nazwy zwierzęcia potrafisz pokazać szczegóły, które do niej pasują.

Najpierw ustalmy, czego dotyczy zagadka

Pytanie „słoń czy żyrafa?” sugeruje dwie możliwe interpretacje jednego obrazu. Opis towarzyszący zagadce wspomina o kształtach w chmurach, ale sam opis nie pozwala ocenić fotografii. Nie wiadomo, czy zwierzęta miałyby zajmować ten sam fragment, różne części kadru, czy jedynie przypominać ogólny zarys chmury. Uczciwa odpowiedź musi zachować tę niepewność.

Warto również odróżnić zdjęcie będące podstawą zagadki od ilustracji pokazującej jej zasadę. Ilustracje przygotowane do tego artykułu mają objaśniać zjawiska; nie są rekonstrukcją brakującego oryginału. Jeśli na przykładowej chmurze zauważysz inne zwierzę, nie oznacza to błędnego rozwiązania. Analizujesz inny materiał. To rozróżnienie przydaje się przy udostępnianych zagadkach, do których ktoś dołącza nowy obraz, przycięty kadr lub dodatkowe objaśnienie.

Pareidolia: znajomy kształt w przypadkowym układzie

Pareidolia to dostrzeganie rozpoznawalnej formy w układzie, który sam nie przedstawia tego obiektu. Przykładem jest twarz przypominana przez okna budynku albo zwierzę zauważone w chmurze. North Dakota State University opisuje to zjawisko na przykładach chmur, budynków i powierzchni Księżyca. Wskazuje także na rolę znajomości wyglądu obiektów i łączenia informacji z różnych części sceny. Wyjaśnienie NDSU dotyczące pareidolii.

W zagadce ze zwierzętami pomocne jest oddzielenie dwóch zdań: „widzę chmurę” oraz „jej brzeg przypomina mi trąbę”. Pierwsze określa obiekt na fotografii, drugie opisuje podobieństwo. Nie trzeba wybierać między nimi: możesz rozpoznawać chmurę i jednocześnie bawić się skojarzeniem ze słoniem. Ta precyzja pozwala rozmawiać o obrazie bez przypisywania mu dosłownej treści, której fotografia nie zawiera. Podobieństwo może być częściowe, zależne od fragmentu i trudne do pokazania drugiej osobie.

Ilustracja chmury przypominającej zwierzę i sęków drzewa przypominających twarz.

Obraz wieloznaczny działa trochę inaczej

Nie każda zagadka wzrokowa jest przykładem tego samego zjawiska. W obrazie wieloznacznym jeden układ linii lub plam może mieć dwie różne interpretacje. Klasyczny przykład przedstawia wazon albo dwa profile twarzy. Materiał dydaktyczny Hanover College wyjaśnia, że zależy to od przypisania poszczególnych obszarów do figury i tła. W tym przykładzie interpretacje mogą się zmieniać, choć sam rysunek pozostaje taki sam. Materiał Hanover College o figurze i tle.

To inne zadanie niż znalezienie dwóch osobnych chmur przypominających dwa zwierzęta. W pierwszym przypadku pytasz, jak odczytać wspólne granice; w drugim szukasz podobieństw w różnych miejscach. Bez oryginalnego zdjęcia nie możemy ustalić, do której grupy należy zagadka ze słoniem i żyrafą. Możemy za to zadawać dokładniejsze pytania: czy oba skojarzenia wykorzystują tę samą plamę, ten sam brzeg i tę samą orientację obrazu?

Jak porównać słonia i żyrafę bez zgadywania szczegółów

Zamiast szukać całego zwierzęcia naraz, warto porównać elementy przemawiające za każdą interpretacją. Poniższe punkty są propozycją analizy dowolnego pasującego obrazka, a nie opisem brakującej fotografii. Ich celem jest zamiana ogólnego wrażenia w coś, co można wskazać i omówić.

Wydłużony fragment: czy w Twojej interpretacji pełni rolę trąby, szyi, ogona, czy jeszcze czegoś innego?
Połączenie z większą plamą: pokaż, gdzie według Ciebie znajduje się głowa, a gdzie tułów. Czy te części tworzą spójny zarys?
Granica sylwetki: ustal, czy śledzisz jasną chmurę, ciemniejszą przestrzeń wokół niej, czy oba obszary naprzemiennie.
Kierunek: powiedz, w którą stronę miałoby patrzeć zwierzę. Dzięki temu druga osoba może porównać tę samą wersję.
Brakujące szczegóły: zauważ, które elementy rzeczywiście widać, a które jedynie dopowiadasz do skojarzenia.

Przykładowo, dwie osoby mogą zgadzać się co do długiego fragmentu, lecz nadawać mu inną funkcję. Wtedy spór nie dotyczy zauważenia szczegółu, tylko jego znaczenia. Pomocniejsze będzie pokazanie połączenia tego fragmentu z resztą sylwetki niż powtarzanie nazwy zwierzęcia. Można też uznać, że jedno podobieństwo jest wyraźniejsze, a drugie wymaga większej liczby założeń. To nadal ocena konkretnego obrazu, nie osoby, która go ogląda.

Podpowiedź jest częścią kontekstu

Tytuł podający dwie nazwy zwierząt nie jest neutralnym wprowadzeniem. Czytelnik otrzymuje gotowe kategorie do sprawdzenia. Stanford Encyclopedia of Philosophy omawia wpływ kontekstu i oczekiwań na interpretację niejednoznacznych figur. Pokazuje między innymi rysunek odczytywany jako kaczka albo królik oraz znak przypominający literę lub liczbę zależnie od otoczenia. Zakres wpływu takich procesów na codzienne spostrzeganie pozostaje przedmiotem dyskusji. Omówienie kontekstu i interpretacji w encyklopedii Stanforda.

Przy naszej zagadce oznacza to, że trzeba rozróżnić odpowiedź udzieloną przed przeczytaniem tytułu od odpowiedzi po podpowiedzi. Jeśli szukasz już słonia i żyrafy, nie odpowiadasz dokładnie na to samo pytanie co osoba oglądająca obraz bez podpisu. Nie da się cofnąć przeczytanej nazwy na potrzeby tego samego pierwszego spojrzenia. Można jednak zapisać kolejność wydarzeń: najpierw obraz, później opis, następnie ponowne oglądanie. Taki zapis jest bardziej informacyjny niż samo końcowe „widzę żyrafę”.

Czarno-biała figura, którą można odczytać jako wazon albo dwa profile twarzy.

Rozmowa o obrazie może być małym ćwiczeniem obserwacji

Jeśli masz dostęp do oryginalnej fotografii, możesz wykorzystać ją do spokojnej rozmowy z inną osobą. Najpierw każda z Was opisuje własne skojarzenie bez wzajemnego podpowiadania. Następnie porównujecie konkretne fragmenty. Nie chodzi o wyłonienie zwycięzcy, lecz o sprawdzenie, co w obrazie podtrzymuje każdą wersję. To propozycja zabawy edukacyjnej, bez punktacji i oceniania zdolności uczestników.

Dobrym zapisem jest zdanie: „Długi jasny fragment połączyłem z większą plamą i dlatego pomyślałem o słoniu”. Gorszym: „Mam taki typ osobowości, więc zobaczyłem słonia”. Pierwsza wypowiedź odnosi się do dostępnego szczegółu. Druga dodaje wyjaśnienie, którego sama fotografia nie potwierdza. Jeżeli druga osoba widzi żyrafę, poproś o wskazanie jej głowy i szyi, a potem spróbuj prześledzić cały proponowany kontur.

Warto dopuścić odpowiedzi „widzę tylko chmurę”, „mam trzecie skojarzenie” oraz „nie jestem pewien”. Pytanie z dwiema opcjami nie musi obejmować wszystkich możliwych opisów obrazu. Zanotowanie takich odpowiedzi daje pełniejszy obraz rozmowy niż zmuszanie każdego do wyboru jednego z dwóch zwierząt. Nie trzeba również osiągnąć zgody. Zakończenie z dwiema uzasadnionymi interpretacjami może być ciekawsze niż wspólne przyjęcie jednej nazwy.

Quiz osobowości potrzebuje więcej niż ciekawego obrazka

Aby odpowiedź mogła służyć do pomiaru określonej cechy, potrzebne są dowody dotyczące narzędzia i sposobu interpretowania wyniku. Materiał akademicki udostępniony przez University of California, Berkeley rozróżnia rzetelność, czyli spójność pomiaru, oraz trafność, czyli to, czy narzędzie mierzy zakładaną właściwość. Podkreśla też, że powtarzalny wynik sam nie zapewnia trafności. Materiał Berkeley o pomiarze cech osobowości.

Biblioteka Stony Brook University zwraca uwagę, że trafność zależy również od zastosowania: narzędzie przydatne w jednej sytuacji może nie pasować do innej grupy lub celu. To ważna granica przy przenoszeniu naukowych pojęć do internetowej zabawy. Przewodnik Stony Brook University o ocenie narzędzi pomiarowych.

W praktyce zapytaj więc o opis badania, sposób oceniania odpowiedzi i podstawę przypisania im konkretnych cech. Samo zapewnienie autora quizu, że wybór ma znaczenie, nie odpowiada na te pytania. Nawet gdy za każdym razem wskazujesz słonia, wiadomo tylko, że Twoja odpowiedź na ten materiał się powtarza. Przejście od tej obserwacji do charakterystyki osoby wymaga dodatkowego uzasadnienia. Dla omawianej zagadki takiej dokumentacji nie otrzymaliśmy, dlatego pozostajemy przy interpretacji obrazka.

Co badania rzeczywiście mówią o kreatywności

Badania obrazów wieloznacznych istnieją, ale nie należy sprowadzać ich do internetowych opisów dwóch zwierząt. W pracy dostępnej w repozytorium University of Edinburgh badano figurę kaczki, królika. W pierwszej części uczestniczyły 593 osoby, a w drugiej 93. Autorzy nie stwierdzili związku między zwierzęciem zauważonym jako pierwsze a zastosowanymi miarami kreatywności. Odnotowali natomiast zależności dotyczące deklarowanej łatwości dostrzegania drugiej interpretacji. Badanie dotyczące zmiany interpretacji figury i kreatywności.

To dwa różne pytania: „co zobaczyłeś najpierw?” i „jak łatwo dostrzegasz drugą wersję?”. Autorzy wskazali ograniczenia, między innymi wykorzystanie samooceny łatwości zmiany interpretacji oraz niemożność wykluczenia innych wspólnych czynników wyjaśniających wyniki. Zaobserwowana zależność nie ustala prostego związku przyczynowego.

Badanie dotyczyło określonej figury i określonych zadań. Nie stanowi sprawdzenia zagadki ze słoniem i żyrafą. Nie daje też gotowej reguły oceniania pojedynczego czytelnika. Przywołujemy je, ponieważ pokazuje, jak istotne są dokładne pytanie, sposób pomiaru oraz ograniczenia wniosków. Ogólne hasło o związku obrazów z kreatywnością pomija te różnice.

Dwie osoby porównują szczegóły chmur na jednej fotografii.

Kadr i obróbka zmieniają materiał do oceny

Pełna fotografia, jej wycinek i wersja z obrysowanym zwierzęciem to różne materiały do porównania. Obrys dodaje informację, której wcześniej nie było, a wycinek usuwa otoczenie. Dlatego przy udostępnianiu zagadki warto zachować także wersję bez oznaczeń. Jeśli powiększasz fragment, zaznacz w opisie rozmowy, że oceniasz zbliżenie. Unikniesz przypisywania odpowiedzi na zmieniony obraz pierwszemu spojrzeniu na całość.

Badania opisane przez MIT pokazują, że w rozpoznawaniu twarzy w przedmiotach znaczenie może mieć złożoność obrazu: analizowany model przewidywał zakres, w którym takie skojarzenia były najbardziej prawdopodobne. Dotyczyło to twarzy, ludzi i badanych systemów komputerowych, nie dowolnego zwierzęcia w dowolnej chmurze. Omówienie badań MIT nad twarzami dostrzeganymi w przedmiotach.

Nie wyciągaj zatem wniosku, że mocniejszy kontrast zawsze ujawni właściwą odpowiedź. Jeśli chcesz porównywać wersje, zmieniaj jeden element naraz i opisuj, co zrobiłeś. Dzięki temu rozmówcy wiedzą, czy komentują ten sam obraz.

Jak udostępnić zagadkę w uczciwy sposób

Dobry podpis może zapraszać do obserwacji bez obiecywania charakterystyki osoby. Zamiast przedstawiać wybór jako rozstrzygający wynik, zapytaj: „Jaki kształt przypomina Ci ten fragment i które szczegóły za tym przemawiają?”. Jeśli zależy Ci na spontanicznym skojarzeniu, zachowaj nazwy zwierząt na późniejszą część rozmowy. Jeżeli od początku podajesz opcje, traktuj odpowiedzi jako wybór spośród zaproponowanych możliwości.

W podsumowaniu domowej zabawy opisuj tylko to, co rzeczywiście zanotowano. Możesz napisać, że kilka osób wskazało słonia, ktoś zobaczył żyrafę, a ktoś pozostał przy opisie chmury. Dodaj, czy uczestnicy wcześniej znali podpowiedzi i czy oglądali tę samą wersję. Taki zapis jest przejrzysty, ale nie stanowi wyniku reprezentatywnego dla wszystkich odbiorców.

Najbardziej użyteczny rezultat to wspólnie wskazany detal: ta sama smuga była dla jednej osoby szyją, a dla drugiej trąbą. Taka obserwacja daje temat do rozmowy o obrazie. Nie wymaga dopisywania uczestnikom cech charakteru, ocen ani hierarchii lepszych i gorszych odpowiedzi.

Podsumowanie

Zagadka ze słoniem i żyrafą może być ciekawą zabawą w porównywanie interpretacji. Bez oryginalnej fotografii nie ustalimy jej dokładnego rozwiązania. Gdy obraz jest dostępny, warto wskazywać kontury, uwzględniać podpowiedzi i odróżniać całość od zmienionych wersji. Pareidolia wyjaśnia rozpoznawanie znajomych form w przypadkowych układach, a badania obrazów wieloznacznych pokazują znaczenie sposobu interpretacji. Wnioski o osobowości wymagają osobnych dowodów, których samo skojarzenie ze zwierzęciem nie dostarcza.

Najczęściej zadawane pytania

Czy w tej zagadce istnieje jedna poprawna odpowiedź?

Bez oryginalnego obrazka i informacji o jego konstrukcji nie można tego ustalić. Fotografia chmury może dopuszczać kilka skojarzeń, a zaprojektowany rysunek może zawierać konkretne alternatywne interpretacje. Warto oddzielić zamysł autora od własnej obserwacji: nawet znając zamierzone rozwiązanie, poproś o pokazanie konturów, które mają je uzasadniać.

Co zrobić, jeśli widzę inne zwierzę albo tylko chmurę?

Opisz właśnie to, co widzisz. Dwie opcje w tytule nie muszą wyczerpywać wszystkich możliwości. Jeśli masz inne skojarzenie, wskaż fragmenty, na których je opierasz. Jeśli rozpoznajesz tylko chmurę, możesz pozostać przy tym opisie i później porównać wskazówki innych osób. Zabawa nie wymaga wymuszania odpowiedzi.

Czy mogę porównać pierwsze wrażenie z odpowiedzią po podpowiedzi?

Tak, jeśli pierwszą odpowiedź zapiszesz przed poznaniem podpowiedzi. Potem możesz odnotować, czy zauważyłeś nowy kontur lub zmieniłeś jego interpretację. Jeżeli znasz już tytuł, nie odtworzysz na tym samym obrazku spojrzenia bez tej wiedzy. Możesz jednak przeprowadzić podobną zabawę z innym, wcześniej nieznanym materiałem.

Jak sprawdzić, czy obrazkowy quiz ma podstawy badawcze?

Szukaj publikacji dotyczącej dokładnie tego materiału, celu pomiaru i sposobu wyliczania wyniku. Sprawdź, czy autor opisuje uczestników, rzetelność, trafność oraz ograniczenia zastosowania. Link do ogólnego tekstu o percepcji nie wystarcza do uzasadnienia opisu osobowości. Bez takiej dokumentacji wynik traktuj jako element rozrywki.

Źródła

Rzetelne źródła pomogły w opracowaniu i dopracowaniu tej treści.